ADHD සහ Caffeine: කෝපි බිව්වම නිදිමත එන්නේ ඇයි?

ඔන්න සැරට කෝපි එකක් බොනවා. හැබැයි විනාඩි විස්සකින් විතර නිදිමත යනවා වෙනුවට... ඔයාට හොඳටම නිදිමත එනවා. සමහරුන්ට රෑ 10ට විතර කෝපි එකක් බිව්වත් එහෙම්මම නින්ද යනවා. හැබැයි ඔයාගේ යාළුවන්ට එක කෝපි කෝප්පයක් බිව්වත් හොඳටම ඇහැරෙනවා ඇති. මේක ඔයාගේ හිතේ මවාගත්ත දෙයක් නෙවෙයි — ADHD මොළයක් caffeine වලට මේ විදිහට අනිත් පැත්තට ප්‍රතිචාර දක්වන්න විද්‍යාත්මක හේතුවක් තියෙනවා.

කෙටියෙන්ම කිව්වොත්: Caffeine කියන්නේ උත්තේජකයක් — මේකට හේතුවත් ඒකමයි

ADHD කියන්නේ නිකන්ම අවධානය අඩුවෙන එකකට නෙවෙයි; ඇත්තටම වෙන්නේ අවධානය පාලනය කරන පද්ධතියට ලැබෙන උත්තේජනය (stimulation) මදි වෙන එකයි. අපේ අවධානය, උනන්දුව සහ අවදියෙන් ඉන්න එක පාලනය කරන මොළයේ ජාලයන් ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ dopamine සහ norepinephrine කියන රසායනික ද්‍රව්‍ය මතයි — හැබැයි ADHD මොළයක මේ සංඥා ගොඩක් අඩුයි. ADHD සඳහා දෙන ප්‍රධාන ඖෂධ විදිහට උත්තේජක (stimulants) පාවිච්චි කරන්නේ අන්න ඒ නිසයි: ඒකෙන් අර අඩුවෙන් වැඩ කරන පද්ධතිය සාමාන්‍ය මට්ටමට ගේනවා.

Caffeine කියන්නෙත් අපිට ලේසියෙන්ම කඩෙන් ගන්න පුළුවන්, හැබැයි මේ කියන ඖෂධවලට වඩා ගොඩක් දුර්වල මට්ටමේ උත්තේජකයක්. මේකෙන් අපේ ඇඟේ නිදිමත ඇති කරන adenosine කියන රසායනිකය අවහිර කරලා, වක්‍රව dopamine සංඥා වැඩි කරනවා. සාමාන්‍ය මොළයකට මේ උත්තේජනය ටිකක් වැඩියි — ඒකයි කෝපි බිව්වම ඇඟ වෙව්ලන්නේ, හිතට එක එක සිතුවිලි එන්නේ. හැබැයි සාමාන්‍ය මට්ටමටත් පහළින් තියෙන ADHD මොළයකට මේකෙන් කරන්නේ, ඒක සාමාන්‍ය මට්ටමට ගෙනත් දෙන එකයි: එතකොට ඔළුවේ තියෙන කලබලකාරී බව නැතිවෙලා ගිහින්, ලේසියෙන්ම අවධානය තියාගන්න පුළුවන් වෙනවා. මේක හරියට "දවසේ දැනුණු පළවෙනි සන්සුන්කම" වගේ කියලා ගොඩක් අය කියනවා.

එතකොට කොහොමද නිදිමත එන්නේ? ඔළුවේ තියෙන මේ කලබලය අඩු වුණාම, ඒකට යටින් හැංගිලා තිබුණු මහන්සිය — සමහරවිට අවුරුදු ගණනාවක් තිස්සේ හරියට නොනිදා හිටපු මහන්සිය — ඔයාට තේරෙන්න පටන් ගන්නවා. ඇත්තටම කෝපි එකෙන් ඔයාව නිදි කෙරෙව්වේ නැහැ. ඒකෙන් කළේ ඔයා කොච්චර මහන්සිද කියලා ඔයාටම තේරෙන තරමට, ඔළුවේ ඝෝෂාව අඩු කරපු එක විතරයි.

තමන්ම ඖෂධයක් විදිහට පාවිච්චි කරන්න ගියාම වැටෙන උගුල

Caffeine වලින් මේ වගේ පොඩි සහනයක් ලැබෙන නිසා, තාමත් හරියට රෝග විනිශ්චයක් කරගෙන නැති ගොඩක් අය තමන්ගේ ජීවිතේ හැම වැඩක්ම මේක මත යැපෙන්න පුරුදු වෙනවා: උදේට වැඩ පටන්ගන්න කලින් එක කෝප්පයක්, රිපෝට් එකක් ලියන්න පටන්ගන්න තව එකක්, හවස 3ට විතර එන මහන්සිය යවාගන්න තව එකක්, ඔය විදිහට. හැබැයි මෙතැන තියෙන ප්‍රශ්නෙ මේකයි: caffeine වල බලපෑම තියෙන්නේ ගොඩක් කෙටි කාලයයි. ඒ වගේම ඇඟ මේකට ඉක්මනටම පුරුදු වෙනවා. එතකොට බොන ප්‍රමාණය වැඩි කරන්න වෙනවා, ඒකෙන් නින්ද නරක් වෙනවා, හරියට නිදාගත්තේ නැති වුණාම පහුවදාට ADHD ලක්ෂණ තවත් දරුණු වෙනවා. ඔන්න ඔය විදිහට මේ විනාශකාරී චක්‍රය දිගටම කැරකෙනවා.

ඇත්තටම ඔයා කරන්න ඕන මොනවාද?

• Caffeine දවසේ මුල් භාගයේ විතරක් පාවිච්චි කරන්න. මේකේ ක්‍රියාකාරීත්වය පැය 5-6ක් විතර ඇඟේ තියෙනවා: හවස 4ට කෝපි එකක් බිව්වොත් රෑ 9-10 වෙද්දිත් ඒකෙන් භාගයක්ම ඇඟේ ක්‍රියාකාරී වෙන නිසා ගැඹුරු නින්දට බාධා වෙනවා. ඒ නිසා දවල් කෑමෙන් පස්සේ කෝපි බොන එක නවත්වන එක තමයි ඔයාට කරන්න පුළුවන් වටිනාම දේ.
• ඔයා කෝපි බොන්නේ ඇයි කියලා තේරුම් ගන්න. "වැඩක් පටන්ගන්න උදව්වක්" විදිහට නම් ඔයා කෝපි බොන්නේ, කෝපි එකකට වඩා විනාඩි 25 timer එකක් දාගෙන වැඩ පටන්ගන්න එක ගොඩක් සාර්ථකයි.
• ඔයා ADHD ඖෂධ ගන්නවා නම්, බොන ඇත්තම කෝපි ප්‍රමාණය වෛද්‍යවරයාට කියන්න. මේ දෙකම එකතු වුණාම බඩගින්න, හෘද ස්පන්දනය, නින්ද වගේම බය/කලබලය (anxiety) කියන හැමදේටම බලපාන්න පුළුවන්.
• මේ ලක්ෂණය විතරක් බලලා ඔයාටම රෝග විනිශ්චයක් කරගන්න එපා. "කෝපි බිව්වම නින්ද යනවා" කියන්නේ ADHD තියෙනවා කියන එකට පොඩි ඉඟියක් මිසක්, අවසාන නිගමනයක් නෙවෙයි. නොමිලේ සහ සම්පූර්ණයෙන්ම පෞද්ගලිකව කරගන්න පුළුවන් WHO ASRS v1.1 self-test එක තමයි මේකට තියෙන නිවැරදිම පළමු පියවර.

නිතර අසන ප්‍රශ්න