ADHD කියන්නේ මොකක්ද? අවධානය බිඳී යාමට වඩා වැඩි දෙයක්

ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) කියන්නේ ලෝකයේ බොහෝ දෙනෙක් වැරදියට තේරුම් අරගෙන තියෙන තත්ත්වයක්. මේ නම පවා ටිකක් නොමඟ යවන සුළුයි: ADHD තියෙන අයට අවධානයේ අඩුවක් නැහැ — ඔවුන්ට තියෙන්නේ අවධානය නිසි තැනට යොමු කිරීමේ අපහසුවක්. විනාඩි 10ක මීටිමක එක දිගට ඉන්න බැරි කෙනෙකුටම, තමන් කැමති වැඩකට පැය 6ක් වුණත් කන්න බොන්න පවා අමතක වෙලා hyperfocus වෙලා ඉන්න පුළුවන්.

මෙය මොළයේ ක්‍රියාකාරීත්වයේ වෙනසක් මිසක්, චරිතයේ දුර්වලතාවයක් නෙවෙයි

ADHD කියන්නේ ස්නායු සංවර්ධන තත්ත්වයක් (neurodevelopmental condition) — ඒ කියන්නේ කුඩා කාලයේ ඉඳලම මොළය වර්ධනය වෙන සහ ක්‍රියාත්මක වෙන ආකාරයේ වෙනසක්. පර්යේෂණවලින් පැහැදිලිව පෙනෙන විදිහට, වැඩක් සැලසුම් කිරීම, පටන් ගැනීම, කාලය කළමනාකරණය, මතකය සහ හැඟීම් පාලනය කිරීම වැනි executive functions (විධායක කාර්යයන්) පාලනය කරන මොළයේ ජාලයන්වල වෙනස්කම් මෙහිදී දැකගන්න පුළුවන්. ඒ වගේම අපේ මොළයේ motivation සහ reward පද්ධතිය පාලනය කරන dopamine ක්‍රියාකාරීත්වයත් මෙහිදී වෙනස් වෙනවා. "තව ටිකක් උත්සාහ කරන්න" වගේ උපදෙස් මේ අයට හරියන්නේ නැත්තේ ඒ නිසයි. මෙය උනන්දුව පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් නෙවෙයි; එය උනන්දුව ක්‍රියාවට නැංවීමේ ප්‍රශ්නයක්.

ADHD ප්‍රධාන වශයෙන් ආකාර 3කින් දැකගන්න පුළුවන්

• අවධානය අඩුවීම (Inattentive): බඩු අමතක වීම, සුළු දේවල් මඟහැරීම, කතා කරමින් සිටින විට වෙනත් කල්පනාවකට යොමුවීම, වැඩක් පටන් ගන්න සහ ඉවර කරන්න අමාරු වීම. මේ තත්ත්වය ගොඩක් වෙලාවට නිහඬව තියෙන නිසා ගැහැණු ළමයින්ගේ සහ වැඩිහිටියන්ගේ මෙය හඳුනාගන්න අමාරුයි.
• අධික්‍රියාකාරීත්වය සහ ආවේගශීලී බව (Hyperactive-impulsive): එක තැනක ඉන්න අමාරු වීම, නිතරම දඟලන ස්වභාවය, අනුන්ගේ කතාවලට මැද්දෙන් පැනීම, හිතන්නේ බලන්නේ නැතුව වැඩ කිරීම. වැඩිහිටියන් තුළ මෙය පිටතට පේන දඟලන ස්වභාවයකට වඩා ඇතුළාන්තයෙන් දැනෙන නොසන්සුන්තාවයක් විදිහට දකින්න පුළුවන්.
• මිශ්‍ර ස්වභාවය (Combined): ඉහත කී ලක්ෂණ දෙකම එකට තිබීම — බහුලවම දැකගන්න පුළුවන් තත්ත්වය මෙයයි.

වැඩිහිටියන් තුළ මෙය දකින්න ලැබෙන්නේ කොහොමද?

ශ්‍රී ලංකාවේ ADHD තියෙන ගොඩක් වැඩිහිටියන්ව කුඩා කාලයේදී හඳුනාගෙන නැහැ — ඔවුන්ට බොහෝ විට අහන්න ලැබුණේ "නොසැලකිලිමත්", "කම්මැලි" හෝ "මොළේ තිබුණට වැඩ කරන්නේ නැහැ" වගේ කතා. වැඩිහිටියන් විදිහට මේ තත්ත්වය පේන්න පුළුවන්: නිතරම පරක්කු වීම, අතරමඟ නැවැත්වූ වැඩ, නොකැඩූ ලියුම් සහ බිල්පත් ගොඩගැසීම, නිතර රැකියා මාරු කිරීම, විවේකයෙන් ඉන්න අමාරු වීම සහ අනිත් අය වගේ "සාමාන්‍ය" විදිහට ඉන්න ලොකු වෙහෙසක් දැරීම වගේ දේවල්වලින්. ඒ වගේම ගොඩක් අයට rejection sensitivity (ප්‍රතික්ෂේප වීම් ගැන අධික සංවේදීතාව) තියෙනවා — ඒ කියන්නේ විවේචනයක් කළාම එය සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයට වඩා ගොඩක් තදින් සහ වේදනාත්මකව දැනීමයි.

සමාජයේ තියෙන වැරදි මත

• "ADHD කියන්නේ ඇත්තටම තියෙන ලෙඩක් නෙවෙයි." මෙය මනෝ වෛද්‍ය විද්‍යාවේ වැඩිපුරම පර්යේෂණවලට ලක්වුණු තත්ත්වයක්. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO) ඇතුළු ප්‍රධාන වෛද්‍ය ආයතන සියල්ලම මෙය පිළිගෙන තියෙනවා.
• "මෙය හැදෙන්නේ ළමයින්ට විතරයි." වයසත් එක්ක රෝග ලක්ෂණ වෙනස් වුණත්, ගොඩක් අයට වැඩිහිටි කාලය දක්වාම මෙය තියෙනවා.
• "හැමෝටම ටිකක් හරි ADHD තියෙනවා." හැමෝටම සමහර වෙලාවට දේවල් අමතක වෙනවා. හැබැයි ADHD කියන්නේ මේ අපහසුතා ජීවිත කාලය පුරාම තියෙමින්, වැඩ කටයුතු, අධ්‍යාපනය සහ පෞද්ගලික සබඳතාවලට ඇත්තටම බාධා කරන තත්ත්වයකටයි.
• "ෆෝන් පාවිච්චිය හෝ දෙමාපියන්ගේ වැරදි නිසා මෙය හැදෙනවා." ADHD කියන්නේ ජානමය වශයෙන් එන දෙයක් — එය පවුලේ අයගෙන් එන්න පුළුවන්.

අනිත් පැත්ත

ADHD තියෙන මොළයකට විශේෂ හැකියාවන් ද ගෙන එනවා: නිර්මාණශීලී බව, ඕනෑම දේකට ඉක්මනින් හැඩගැසීම, තමන් කැමති දේවල්වලට hyperfocus වීමේ හැකියාව, අභියෝගවලට සාර්ථකව මුහුණ දීම සහ වෙනස් විදිහට හිතලා ප්‍රශ්න විසඳීමේ හැකියාව (out-of-the-box problem solving). මෙහි අරමුණ ඔබව "හදන" එක නෙවෙයි — ඔබේ මොළය වැඩ කරන්නේ කොහොමද කියලා තේරුම් අරගෙන ඊට ගැළපෙන විදිහට ඔබේ වැඩකටයුතු සහ පද්ධති සැලසුම් කරගන්න එකයි.

මේ විස්තර කරපු දේවල් ඔබටත් තියෙනවා වගේ දැනෙනවා නම්, අපගේ නොමිලේ ලබාදෙන ADHD self-test එක (WHO හි ASRS v1.1 පරීක්ෂණය) කරලා බලන්න. මේ සඳහා යන්නේ විනාඩි 5ක් වගේ කාලයක්, ඒ වගේම එය සම්පූර්ණයෙන්ම රහසිගතයි. එයින් ඔබට ADHD තියෙනවා කියලා නිශ්චිතවම කියන්නේ නැති වුණත්, එය හොඳ මූලික පියවරක් වෙයි.

සම්බන්ධිත ලිපි: ශ්‍රී ලංකාව තුළ ADHD ප්‍රතිකාර සහ උපදේශන විකල්ප