ADHD සහ Rejection Sensitive Dysphoria: විවේචන දරාගන්න අමාරු ඇයි?
ඔයාගේ බොස් "හෙට කතා කරන්න පුළුවන්ද?" කියලා මැසේජ් එකක් දැම්මම ඔයාගේ පපුව හෝස් ගාලා යනවද? යාළුවෙක් රිප්ලයි කරන්න දවසක් පරක්කු වෙද්දි ඔයා අතින් වුණු වැරදි ඔක්කොම මතක් වෙනවද? මීටින් එකකදී කවුරුහරි පොඩි වැරැද්දක් පෙන්නුවම ඒ ගැන සතියක් පුරාම හිතලා දුක් වෙනවද? විවේචනයක් අහද්දි හරි කවුරුහරි ප්රතික්ෂේප කරද්දි හරි ඔයාට සාමාන්ය ප්රමාණයට වඩා ලොකු මානසික වේදනාවක් දැනෙනවා නම්, ඔයා මේ අත්දකින්නේ ADHD තියෙන අය අතරේ තියෙන rejection sensitive dysphoria (RSD) කියන තත්ත්වය වෙන්න පුළුවන්.
RSD කියන්නේ මොකක්ද? (සහ මොකක් නෙවෙයිද?)
"Dysphoria" කියන ග්රීක වචනයේ තේරුම "දරාගන්න අමාරුයි" කියන එකයි. මේක තමයි මේකෙ ප්රධානම ලක්ෂණය. මේක සාමාන්ය කලකිරීමක් නෙවෙයි. ගොඩක් අය RSD විස්තර කරන්නේ ඇඟට දැනෙන වේදනාවක් විදිහටයි: ඒක එකපාරටම එන, පාලනය කරගන්න බැරි, නිකන් තුවාලයක් පෑරුණා වගේ හැඟීමක්. ඇත්තටම කෙනෙක් ප්රතික්ෂේප කළාම විතරක් නෙවෙයි, කවුරුහරි එහෙම කළා කියලා හිතෙනකොට, පොඩි විවේචනයක් අහද්දී (ඒක හොඳකට කිව්වත්), එහෙමත් නැත්නම් තමන්ගේම බලාපොරොත්තු ඉෂ්ට කරගන්න බැරි වුණාම පවා මේ හැඟීම එන්න පුළුවන්.
RSD කියන්නේ නිල වෛද්ය රෝග විනිශ්චයක් නෙවෙයි. වෛද්යවරු මේ නම ගැන විවිධ මත දරනවා. හැබැයි කවුරුත් පිළිගන්න දෙයක් තමයි: හැඟීම් පාලනය කරගන්න අමාරු වීම (emotional dysregulation) කියන්නේ ADHD වල ප්රධානම ලක්ෂණයක් කියන එක. මොළයට දැනෙන හැඟීමක් පාලනය කරන සිස්ටම් එකම තමයි අපේ අවධානය සහ ආවේග පාලනය කරන්නෙත්. ADHD තියෙන කෙනෙක්ගේ මේ සිස්ටම් එක ටිකක් දුර්වල නිසා, හැඟීමක් ආවම මොළයට ඒක තේරුම් ගන්නත් කලින් 100%ක්ම ඒක ඇඟට දැනෙනවා.
අනිත් කාරණේ තමයි අතීත අත්දැකීම්. ADHD තියෙන ගොඩක් අයට පුංචි කාලේ ඉඳන්ම අනිත් අයට වඩා ගුරුවරුන්ගෙන්, දෙමාපියන්ගෙන් සහ යාළුවන්ගෙන් දෝෂාරෝපණ අහන්න වෙනවා. දහස් ගාණක් වතාවක් මේ දේවල් අහලා තියෙන නිසා, පොඩි විවේචනයක් ආවත් මොළය එකපාරටම ලොකු අනතුරක් විදිහට ඒක භාරගන්නවා. ඒ නිසා RSD කියන්නේ මොළයේ ක්රියාකාරීත්වය වගේම පරණ තුවාලවලත් එකතුවක්.
මේ තත්ත්වය හඳුනා නොගත්තොත් ජීවිතේට මොකද වෙන්නේ?
- අනිත් අයව සතුටු කරන්න යාම සහ perfect වෙන්න උත්සාහ කිරීම — ප්රතික්ෂේප වෙයි කියන බයට, තමන්ට කොච්චර අමාරු වුණත් අනිත් අය වෙනුවෙන් ඕනෙම දෙයක් කරනවා.
- මඟහැරීම (Avoidance) — අලුත් රැකියාවකට ඉල්ලුම් නොකර, උදව්වක් නොඉල්ලා, කිසිම අලුත් දෙයක් ට්රයි කරන්නේ නැතුව ඉන්නවා, එතකොට කවුරුත් ප්රතික්ෂේප කරන්නේ නෑනේ කියලා හිතලා.
- එකපාරටම තරහා යාම — මේ වේදනාව එකපාරටම ලොකු කේන්තියක් විදිහට පිටවෙනවා, ඊටපස්සේ ඒ ගැනම ලොකු දුකක් දැනෙනවා.
- වැරදි රෝග විනිශ්චය — ඇත්තටම තියෙන්නේ ADHD වුණත්, මේ RSD තත්ත්වය නිසා ගොඩක් වෙලාවට depression හරි වෙනත් mood disorder එකක් හරි විදිහට වැරදියට හඳුනාගන්න පුළුවන්.
මේ හැඟීම පාලනය කරගන්නේ කොහොමද?
1. ඒ වෙලාවෙම ඒක අඳුරගන්න. "මේ එන්නේ RSD wave එක" කියලා ඔයාටම කියාගන්න එක පුදුම විදිහට බලපානවා. එතකොට මේක මගේ වැරැද්දක් නෙවෙයි, මේක පැයක් ඇතුළත හෝ විනාඩි කිහිපයකින් නැතිවෙලා යන මොළයේ රසායනික වෙනසක් කියලා තේරුම් ගන්න ලේසියි.
2. ප්රතිචාර දක්වන්න කලින් ටිකක් ඉන්න. එක නීතියක් දාගන්න: මේ හැඟීම තියෙන වෙලාවට කිසිම රිප්ලයි එකක් යවන්න එපා, තීරණ ගන්න එපා, රණ්ඩු වෙන්න යන්න එපා. කේන්තියෙන් මැසේජ් එකක් ටයිප් කරන්නම ඕනේ නම් ඒක journal එකේ ටයිප් කරන්න, chat box එකේ නෙවෙයි. හැඟීම් ටිකක් සංසුන් වුණාට පස්සේ ඒක ආයෙත් කියවලා බලන්න. ගොඩක් වෙලාවට ඔයා ඒ මැසේජ් එක යවන්නේ නැති වෙයි.
3. ඇඟ වෙහෙසලා ඒ හැඟීම පිටකරන්න. මේක ඇඟට දැනෙන දෙයක් නිසා ඒකට ශාරීරිකවම උත්තර දෙන්න: වේගෙන් ඇවිදින්න, push-ups ටිකක් ගහන්න, මූණට සීතල වතුර ටිකක් දාන්න, නැත්නම් විනාඩි දෙකක් 4-7-8 breathing (හුස්ම ගැනීමේ ව්යායාමයක්) කරලා ස්නායු පද්ධතිය සංසුන් කරගන්න.
4. පස්සේ විශ්වාසවන්ත කෙනෙක් එක්ක කතා කරන්න. "මේ මැසේජ් එකෙන් එයා තරහින් ඉන්නවා වගේ පේනවද?" කියලා ඔයා විශ්වාස කරන යාළුවෙක්ගෙන් අහන්න. ගොඩක් වෙලාවට ඔයා හිතපු තරම් ලොකු ප්රශ්නයක් එතන නැහැ කියලා ඔයාටම තේරෙයි.
5. ඔයාට ට්රිගර් වෙන දේවල් හොයාගන්න. හැම සිදුවීමකටම පස්සේ පොඩි සටහනක් දාගන්න ("මොකක් නිසාද එහෙම වුණේ, කොච්චර වෙලා ඒක තිබ්බද" වගේ). මේකෙන් ඔයාට ඔයාවම තේරුම් ගන්න පුළුවන් වෙනවා. ඒ වගේම ප්රධාන හේතුව වෙන ADHD එකට ප්රතිකාර ගන්නකොට ගොඩක් අයට මේ RSD තත්ත්වයත් සැලකිය යුතු විදිහට අඩුවෙනවා.
අවධානය තියාගන්න තියෙන අමාරුවත් එක්කම මේ වගේ ප්රතික්ෂේප වීම් දරාගන්න බැරි වේදනාවකුත් ඔයාට තියෙනවා නම්, මේ දෙකටම හේතුව එකක් වෙන්න පුළුවන්. ඒ ගැන දැනගන්න නොමිලේ තියෙන ASRS self-test එකට විනාඩි පහක් වෙන් කරලා බලන්න. ඒ වගේම ඔයාගේ මානසික වේදනාව දරාගන්නම බැරි තත්ත්වයකට ආවොත්, ලංකාවේ ඕනෑම වෙලාවක නොමිලේ කතා කරන්න පුළුවන් 1926 අංකයට කතා කරන්න.
නිතර අහන ප්රශ්න (FAQ)
Rejection sensitive dysphoria කියන්නේ නිල වශයෙන් පිළිගත් රෝගයක්ද?
නැහැ. RSD කියන්නේ DSM-5 හෝ ICD-11 කියන වෛද්ය පොත්වල තියෙන රෝගයක් නෙවෙයි. හැබැයි කවුරුහරි ප්රතික්ෂේප කරාම හෝ විවේචනය කරාම දරාගන්න බැරි වේදනාවක් දැනෙන එක, ADHD තියෙන අය නිතරම අත්දකින දෙයක්. ඒ නිසා ගොඩක් වෛද්යවරු මේක ADHD හා සම්බන්ධ හැඟීම් පාලනය කිරීමේ අපහසුතාවයේ කොටසක් විදිහට බැරෑරුම්ව සලකනවා.
ADHD තියෙන අයට ප්රතික්ෂේප වීමක් මේ තරම් රිදෙන්නේ ඇයි?
ADHD තියෙන අයගේ මොළයේ හැඟීම් පාලනය කරන කොටස ටිකක් දුර්වලයි. ඒ නිසා මොළයට ඒ හැඟීම තේරුම් ගන්න කලින්ම එයාලට ඒකේ උපරිම වේදනාව දැනෙනවා. ඒකට අමතරව පුංචි කාලේ ඉඳන්ම අහන්න ලැබුණු දෝෂාරෝපණ සහ විවේචන එකතු වුණාම, පොඩි දේකටත් මොළය ඉක්මනින්ම අනතුරු ඇඟවීමක් විදිහට ප්රතිචාර දක්වන්න පුරුදු වෙලා තියෙනවා.
RSD තත්ත්වයක් ආවම මම කොහොමද ඒක පාලනය කරගන්නේ?
ඒ හැඟීම ආපු ගමන්ම ඒක අඳුරගන්න ("මේක RSD wave එකක්, ටිකකින් හරියයි" කියලා). අඩුම තරමේ පැයක් යනකන් කිසිම දේකට රිප්ලයි කරන්න හරි තීරණ ගන්න හරි යන්න එපා. ඇවිදින එකෙන් හරි හුස්ම ගැනීමේ ව්යායාමවලින් හරි ඒ වේදනාව ඇඟෙන් පිටකරන්න. හැඟීම් ටිකක් සංසුන් වුණාට පස්සේ විශ්වාසවන්ත කෙනෙක් එක්ක ඒ ගැන කතා කරලා ඇත්ත තත්ත්වය තේරුම් ගන්න. මේ වේදනාව ගොඩක් සැර වුණත්, ඒක ටික වෙලාවකින් නැතිවෙලා යනවා.
මේ ගැනත් කියවන්න: ADHD සහ ආදර සබඳතා: සහකරුට/සහකාරියට මඟපෙන්වීමක්